بگوييم : من وقت تأسيس . بنا بر اين اضمار گرفتن واژهء تأسيس هيچ فايده‌اى ندارد . علاوه بر اين ، واژهء « من » هم بر زمان داخل مىشود و هم بر غير زمان . خداوند فرمود : من قبل و من بعد . » « 1 » كتّانى مىگويد : حافظ عسقلانى در فتح البارى به دنبال سخن سهيلى گفته است : اين سخن سهيلى است ، امّا آنچه از تركيب : من اوّل يوم ، به ذهن متبادر مىشود ، اين است كه از وقتى پيامبر ( ص ) و يارانش وارد مدينه شدند . « 2 » به عقيدهء ابن منير ، اين سخن سهيلى تكلّف و مشقّت است و خروج از تقدير مورد نظر دانشمندان پيشين كه آن را چنين در تقدير گرفته‌اند : من تأسيس اوّل يوم يعنى از نخستين روزى كه تأسيس در آن انجام شده است . اين تقدير ، مقتضاى زبان عربى است و قواعد دستورى هم بر صحّت آن گواهى مىدهد . به عقيدهء كتّانى ، مأخذ سخن سهيلى آشكار است . از اين رو مىگويد : با انصاف در آن بينديش ، آن را حق خواهى يافت . چنان كه شهاب الدين خفّاجى نيز با اظهار شگفتى به همين كلام بسنده كرده است . « 3 » ياقوت حموى معتقد است كه سخن خداوند : من اوّل يوم ، مقتضى مسجد قباء است ، زيرا اين مسجد از نخستين روزى كه رسول خدا ( ص ) وارد هجرتگاه خويش شد ، تأسيس گرديد و اين روز ، نخستين روز تاريخ مبارك هجرى است و نيز از آن جهت كه خداوند مىدانست ، آن را روز نخست تاريخ قرار خواهند داد ، نخستين روزى ناميد كه در آن تاريخ گذاشته شد . اين ديدگاه

--> ( 1 ) . الروض الانف ، 2 / 246 ؛ ارشاد السارى ، 6 / 234 ؛ فتح البارى ، 7 / 208 - 209 ؛ وفاء الوفاء ، 1 / 8 / 24 . ( 2 ) . فتح البارى ، 7 / 209 . ( 3 ) . التراتيب الاداريه ، 1 / 181 - 182 .